Zmiana biegów

Zmiana biegów to czynność, którą robimy tysiące razy. Ale czy na pewno poprawnie ? Sprawdźcie !

Dlaczego poprawność zmiany biegów jest istotna ?

Przede wszystkim musimy rozdzielić zmianę biegów na zmianę do góry przy przyspieszaniu oraz zmianę w dół czyli redukcję przy zwalnianiu.

Przy zmianie w górę, nieumiejętnie jej zrobienie spowoduje zazwyczaj lekkie szarpnięcie, które przeważnie nie jest groźne (choć widziałem również sytuację, jak ktoś podczas zmiany biegów dodał za dużo gazu i puścił za szybko sprzęgło gwałtownie przyspieszając przez co nie opanował motocykla i uderzył w pojazd jadący przed nim).

Zazwyczaj gorzej jest jednak w sytuacji zmienia się gdy redukujemy biegi.

Wówczas konsekwencją złej zmiany biegów może być nawet zablokowanie tylnego koło (przez zbyt szybkie puszczenie sprzęgła) a co za tym idzie jego uślizg czyli nawet gleba - co zdarza się dosyć często.

Jak działa skrzynia biegów w motocyklu ?

Skrzynia biegów w motocyklach to skrzynia sekwencyjna czyli z możliwością zmiany jednorazowo tylko o 1 bieg do góry lub na dół. 

NIE MA MOŻLIWOŚCI ZMIANY O WIĘCEJ NIŻ JEDEN BIEG NA JEDNYM WCIŚNIĘCIU SPRZĘGŁA 

Najczęściej 6 stopniowa (w mniejszych motocyklach 5 a nawet 4 stopniowa).

Wygląda to mniej więcej jak na zdjęciu powyżej. Dźwigienka porusza się albo do góry (zmiana o 1 bieg do góry czyli np z 3 na 4) lub w dół (zmiana o 1 bieg w dół czyli np z 5 na 4).

Wyjątek to luz oraz pierwsze wrzucenie biegu nr 1.

Jak widzimy luz czyli bieg neutralny, zaznaczony zielonym kolorem i oznaczony literą N, jest pomiędzy biegami 1 i 2, przy czym nie jest typowym osobnym biegiem (wyjaśnię to za chwilę).

Każdy bieg (poza neutralnym) wymaga ruchu dźwigienki w miarę energicznie i do samego końca (aż będzie opór).

W momencie kiedy mamy motocykl na luzie i chcemy ruszyć musimy wrzucić pierwszy bieg. Wrzucamy go w.... dół. I tak jest praktycznie w każdym motocyklu. Każdy następny wchodzi zgodnie z zasadą: dźwigienka do góry to +1 a w dół to -1.

A co z tym biegiem neutralnym ?

Wg schematu ze zdjęcia w momencie kiedy jesteśmy na 1-wszym biegu i chcemy zmienić na 2 bieg przy poruszeniu dźwigienki do góry zamiast na 2 powinien najpierw wskoczyć luz, ale tak nie jest ponieważ jak już wspomniałem luz nie jest do końca traktowany przez skrzynię biegów jako osobny nazwijmy to pełnoprawny bieg ;)

Jeżeli mając wbity bieg nr 1 (oczywiście zachowując całą procedurę zmiany biegów np wciśnięcie sprzęgła) podniesiemy dźwigienkę do samej góry i puścimy wówczas wbijemy bieg nr 2, podobnie jeżeli jesteśmy na biegu nr 2 i wciśniemy dźwigienkę do końca w dół wówczas również powinniśmy uzyskać bieg nr 1. W obydwu przypadkach skrzynia biegów pomija bieg neutralny.

Poniżej filmik, na którym mam nadzieję zobaczycie jak wygląda w zwolnionym tempie zmiana biegów z 1 na 2 i z 2 na 1 z zaznaczonym momentem kiedy skrzynia biegów przechodzi przez bieg neutralny. Starałem się to zrobić na tyle wolno aby było widać wskoczenie na chwile luzu w obydwu kierunkach. W codziennej jeździe pamiętając aby dźwigienkę zawsze naciskać lub podnosić do końca luz "przeskoczy" i wskoczy odpowiedni bieg (czy to 1 czy 2).

Aby wrzucić luz z biegu nr 1 należy dźwigienkę lekko podbić do góry ale nie do końca, tak abyśmy tylko wybili obecny bieg bez wrzucenia kolejnego.

Podobnie gdy mamy bieg nr 2 i chcemy uzyskać luz należy lekko "uderzyć" dźwigienkę od góry aby tylko wybić bieg.

Sprzęgło w motocyklu (również w każdym innym pojeździe) zawsze niezależnie od tego czy ruszamy, zmieniamy bieg do góry czy redukujemy powinniśmy puszczać na 2 razy !

Najpierw spokojnie puszczamy do momentu aż coś się dzieje z motocyklem, potem chwile czekamy aż to coś się stanie i następnie puszczamy dalej do końca.

np. 

podczas ruszania:

Sprzęgło puszczamy do momentu aż motocykl zaczyna ruszać, wtedy przytrzymujemy, czekamy aż rozpędzi się do swojej prędkości i następnie puszczamy dalej.

podczas zmiany biegów do góry:

Sprzęgło puszczamy do momentu aż motocykl załapie z jaką prędkością teraz ma się wszystko w środku kręcić i na jakich obrotach ma dokładnie być (tutaj chwilkę mu to zajmie) i dopiero wtedy możemy puścić dalej.

Przy czym im wyższy bieg tym szybciej możemy puszczać sprzęgło a czas przytrzymania jest coraz krótszy.

podczas zmiany biegów w dół:

Sprzęgło puszczamy do momentu aż motocykl zacznie hamować silnikiem czyli zaczną obroty się podnosić, następnie przytrzymujemy do czasu aż obroty uzyskają odpowiednią do danej prędkości wartość, następnie możemy puścić do końca.

Im niższy bieg tym wolniej puszczamy sprzęgło, a czas przytrzymania jest coraz dłuższy.

Zmiana biegów do góry:

1. rozpędzamy się (chociaż delikatnie) na obecnym biegu

2. przygotowujemy się do zmiany (np kwestia ułożenia stopy na podnóżku i palców lewej dłoni na klamce sprzęgła)

3. wciskamy sprzęgło

4. puszczamy gaz

5. zmieniamy bieg (bieg wrzucamy w miarę energicznie i do końca czyli do oporu)

6. dodajemy gaz (na początku ćwiczymy bez tego punktu)

7. puszczamy sprzęgło

Tak by to wyglądało mniej więcej po kolei, ale aby wykonać wszystko prawidłowo warto pewne rzeczy wytłumaczyć:

ad.1 Raczej nie zmienia się biegu na kolejny bez przyspieszenia - kwestia obrotów na jakich jesteśmy. Pamiętajmy, że zmiana biegu na wyższy obniża obroty silnika, więc uważajmy gdy mamy za niskie obroty ok 1000-2000 obrotów/min aby nie na razić się na zgaśnięcie silnika.

ad.2 Każdą czynność musimy przemyśleć i się do niej przygotować, nie inaczej jest w przypadku zmiany biegów, zwłaszcza gdy stopy trzymamy w pozycji sportowo-turystycznej czyli palcami na podnóżkach.

ad.3 i ad.4 Te dwa punkty są specjalnie rozdzielone abyśmy je robili w odpowiedniej kolejności ale powinny być wykonane praktycznie w tym samym momencie ale minimalnie wcześniej wciskamy sprzęgło niż puszczamy gaz.  

ad.5 Biegi zmieniamy pewnie i do końca. Nie martwcie się, że jak za mocno naciśniecie to przeskoczy o 2 czy 3 biegi. Zawsze będzie to o jeden bieg do góry. Jedynym problemem jest zmiana z biegu 1 na 2 ponieważ pomiędzy nimi jest luz czyli bieg neutralny. Jeżeli nie wykonamy poprawnie zmiany i dźwigienka biegów będzie tylko lekko uderzona od dołu ku górze w stronę 2 wówczas zamiast biegu może wskoczyć nam luz - stąd tym bardziej uwaga aby dźwigienkę podnosić do góry stanowczo i do końca (ale tak aby jej nie urwać ;) ).

ad.6 i ad.7 W początkowej fazie nauki proponuję pominąć punkt 6 i przejść od razu do punktu 7.

Jak już opanujemy zmianę bez gazu z punktu 6-tego możemy zacząć dodawać gaz razem z puszczaniem sprzęgła - mniej więcej tak jak podczas ruszania z gazem.

Powinniśmy dodać mniej więcej tyle gazu aby wejść na obroty jakie będzie miał silnik przy tej prędkości na nowym biegu.

Na początku proponuje rozbicie każdej czynności na poszczególne punkty jak powyżej i spokojne ćwiczenie w odpowiedniej kolejności. Z czasem robimy wszystko coraz szybciej, aż dojdziemy do wprawy.

Całość powinna być płynna. Jeżeli poczujecie jakiekolwiek szarpnięcie to będzie to oznaka, że coś zrobiliście źle.

Najczęstsze błędy:

- zamiana punktu 4 i 3 czyli najpierw puszczenie gazu a następnie wciśnięcie sprzęgła

objawia się to lekkim zwolnieniem motocykla przed zmianą biegów (poprzez puszczenie gazu hamujemy silnikiem)

- brak punktu 4 czyli przez cały proces zmiany biegów nie puszczamy gazu

objaw: wycie silnika w trakcie zmiany i dodatkowo zazwyczaj szarpnięcie podczas puszczania sprzęgła

- dodanie za dużej ilości gazu przed puszczeniem sprzęgła

objaw: wycie silnika i możliwość "wystrzelenia" nas przed siebie połączone z szarpnięciem (poprzez zbyt szybkie puszczenie sprzęgła)

- za szybkie puszczenie sprzęgła

objaw: zazwyczaj szarpnięcie motocyklem

Zmiana biegów w dół (redukcja) - wersja podstawowa:

1. puszczamy gaz - czyli zwalniamy
2. jeżeli trzeba podczas zwalniania hamujemy również hamulcami
3. przygotowujemy się do zmiany biegu (dłoń na sprzęgło, stopa wędruje nad/na dźwigienkę zmiany biegów
4. wciskamy sprzęgło
5. zmieniamy bieg
6. powoli puszczamy sprzęgło (znowu pamiętamy o puszczaniu na 2 razy a nie na raz)

Omówienie:
ad.1 i ad.2 pamiętamy o tym, że redukcja jest zazwyczaj po to aby zwalniać, ale możliwa jest również w celu zwiększenia obrotów i szybszego przyspieszania (wtedy nie zwalniamy a przed pkt 6 czyli puszczeniem sprzęgła dodajemy gaz - mniej więcej tyle aby obroty były odpowiadające danej prędkości przy danym biegu - zawsze wyższe)
Jeżeli bardzo spokojnie zwalniasz i nie puściłeś jeszcze gazu do końca, będziesz musiał to zrobić zaraz po wciśnięciu sprzęgła czyli pomiędzy punktem 4 i 5 (prawie jednocześnie ale jednak minimalnie wcześniej jest wciśnięcie sprzęgła).
ad.3 musimy się przygotować do zmiany, kwestia ułożenia dłoni na sprzęgle i odpowiedniego ułożenia lewej stopy na dźwigience zmiany biegów (pięta oparta o podnóżek) tak jak w wersji miejskiej
ad.4 zawsze do końca aby w pełni wysprzęglić skrzynię biegów
ad.5 Biegi zmieniamy pewnie i do końca. Nie martwcie się, że jak za mocno naciśniecie to przeskoczy o 2 czy 3 biegi. Zawsze będzie to o jeden bieg w dół. Podobnie jak w zmianie do góry problemem jest zmiana z biegu 2 na 1 ponieważ pomiędzy nimi jest luz czyli bieg neutralny. Jeżeli nie wykonamy poprawnie zmiany i dźwigienka biegów będzie tylko lekko uderzona od góry wówczas zamiast biegu może wskoczyć nam luz - stąd tym bardziej uwaga aby dźwigienkę naciskać do góry stanowczo i do końca (ale tak aby jej nie urwać ;) ).
Jeżeli jednak wskoczy nam bieg neutralny należy puścić sprzęgło i wcisnąć je ponownie i dopiero wtedy wrzucić pierwszy bieg.

Najczęstsze błędy:

- nieodpuszczenie gazu przed wciśnięciem sprzęgła a przy spokojnym zwalnianiu zaraz po wciśnięciu

objaw: wycie silnika po wciśnięciu sprzęgła i w trakcie puszczania przyspieszenie

- próba zmiany o więcej niż 1 bieg na jednym wciśnięciu sprzęgła

objaw: skrzynia biegów może się przyblokować przy próbie zmiany o dwa lub więcej biegów, należy wtedy puścić sprzęgło i wcisnąć ponownie

- za szybkie puszczenie sprzęgła

objaw: szarpnięcie motocyklem, a nawet chwilowe zablokowanie tylnego koła

Zmiana biegów w dół (redukcja) - redukcja z międzygazem (lub z tzw. przegazówką):

1. puszczamy gaz - czyli zwalniamy
2. jeżeli trzeba podczas zwalniania hamujemy również hamulcami
3. przygotowujemy się do zmiany biegu (dłoń na sprzęgło, stopa wędruje nad/na dźwigienkę zmiany biegów
4. wciskamy sprzęgło
5. dodajemy gaz
6. zmieniamy bieg
7. odejmujemy gaz
8. powoli puszczamy sprzęgło (znowu pamiętamy o puszczaniu na 2 razy a nie na raz)

Omówienie:
ad.1 i ad.2 pamiętamy o tym, że redukcja jest zazwyczaj po to aby zwalniać, ale możliwa jest również w celu zwiększenia obrotów i szybszego przyspieszania (wtedy nie zwalniamy a przed pkt 6 czyli puszczeniem sprzęgła dodajemy gaz - mniej więcej tyle aby obroty były odpowiadające danej prędkości przy danym biegu - zawsze wyższe)
ad.3 musimy się przygotować do zmiany, kwestia ułożenia dłoni na sprzęgle i odpowiedniego ułożenia lewej stopy na dźwigience zmiany biegów (pięta oparta o podnóżek) tak jak w wersji miejskiej
ad.4,ad.5 i ad.6 Tutaj sprawa troszkę się komplikuje w porównaniu do wersji podstawowej. Wszystkie te 3 czynności powinny być wykonane po sobie ale praktycznie jednocześnie. Sprzęgło naciskamy standardowo do końca aby w pełni wysprzęglić skrzynię biegów, ale razem z wciśnięciem sprzęgła musimy dodać troszkę gazu (tyle aby silnik wszedł na wyższe obroty, mniej więcej na takie jakie będzie miał niższy bieg przy tej samej prędkości) i w momencie kiedy dodamy gaz zmieniamy bieg.
ad.7 Następnie przed puszczeniem sprzęgła należy odjąć gaz.
ad.8 Teraz jesteśmy gotowi aby puścić sprzęgło (na 2 razy) pamiętając ciągle zasadę, że im zmiana na niższy bieg tym wolniej puszczamy sprzęgło.

Najczęstsze błędy:

- dodanie gazu przed wciśnięciem sprzęgła

objaw: zamiast zwalniać przyspieszymy - często gwałtownie

- dodanie nieodpowiedniej ilości gazu po wciśnięciu sprzęgła

objaw: może objawić się mniejszym lub większym zgrzytnięciem skrzyni biegów podczas wrzucania biegu

- za szybkie puszczenie sprzęgła

objaw: szarpnięcie motocyklem, a nawet chwilowe zablokowanie tylnego koła

Obojętnie jaką redukcję stosujemy, nie powinniśmy czuć żadnego szarpnięcia, a jedynie hamowanie silnikiem.

Mam nadzieję, że opisałem to wszystko w miarę zrozumiale, jeżeli jednak będziecie mieli jakieś pytania to śmiało pytajcie :)


PS Bardzo mi miło, że jest dodatkowe pytanie ;)
dostałem zapytanie odnośnie prawej ręki, czyli jak w trakcie jazdy układa się prawa ręka.
Prawą rękę dosyć ciężko sfilmować ponieważ ruch (zwłaszcza gazem) jest minimalny.
Poniżej zbliżenie na prawą rękę podczas przejazdu po slalomie szybkim:
rozpędzanie się od 0 do trochę ponad 30, ze zmianą biegów 1-2-3, a pod koniec redukcja z międzygazem 3-2-1 (bez używania hamulców) - stąd 2 krotne szybkie dodanie gazu w trakcie zwalniania widoczne pod koniec filmiku.

Jak wygląda ułożenie prawej ręki (nagranie podczas postoju) - gaz troszkę przekoloryzowany: